Oleh: Hj. Mohd. Shah Abdullah
Karya refleksi sempena Daurah Muharram 1448H di Maahad AzZein, Bogor, Ciampea, Indonesia (21 – 28 Jun 2026)
Pengenalan
Dalam tradisi Islam, keabsahan sesuatu ilmu tidak hanya bergantung pada kandungan kitab, tetapi juga pada rantaian penyampaian ilmu daripada guru kepada murid. Rantaian ini dikenali sebagai sanad, iaitu satu sistem yang memelihara ketulenan ilmu dan memastikan kefahaman agama diwariskan secara tepat dari satu generasi ke generasi berikutnya.
Tradisi sanad menjadi keistimewaan tamadun Islam. Ia bukan sekadar mekanisme dan wasilah penyampaian ilmu, bahkan lambang amanah, adab serta tanggungjawab ilmiah. Atas landasan itulah, para ulama silam sanggup mengembara beribu-ribu kilometer semata-mata untuk mendengar sebuah hadis atau mempelajari kitab daripada seorang guru yang diiktiraf.
Dalam konteks Nusantara, kesinambungan tradisi ini dapat dilihat melalui tokoh-tokoh seperti Syeikh Muhammad Arsyad al-Banjari, Syeikh Daud al-Fatani, Syeikh Abd al-Samad al-Falimbani, Syeikh Ahmad Khatib al-Minangkabawi dan ramai lagi. Pada zaman kontemporari, antara tokoh yang meneruskan warisan tersebut ialah Syeikh Muhammad Nuruddin Marbu al-Banjari al-Makki.
Konsep Sanad dalam Tradisi Keilmuan Islam
Para ulama sering mengulang ungkapan yang masyhur:
“Sanad adalah sebahagian daripada agama. Kalaulah tidak kerana sanad, nescaya sesiapa sahaja boleh berkata apa sahaja mengenai agama.”
Ungkapan ini menggambarkan bahawa sanad bukan bertujuan memuliakan seseorang guru secara berlebihan, tetapi memastikan ilmu dipelajari daripada mereka yang benar-benar menguasainya.
Sanad melahirkan tiga kekuatan utama:
– kesinambungan ilmu;
– ketepatan kefahaman;
– keberkatan dalam proses pembelajaran.
Inilah yang membezakan sistem pendidikan Islam tradisional daripada pendekatan yang hanya bergantung kepada pembacaan kendiri.
Haramain sebagai Pusat Jaringan Ulama Dunia
Sejak abad ke-16, kota Makkah dan Madinah menjadi pusat pertemuan ulama dari seluruh dunia Islam. Ulama dari Afrika, Turki, India, Yaman, Mesir, Syam dan Nusantara berhimpun di sana untuk menuntut ilmu.
Bagi masyarakat Melayu, Haramain bukan sekadar destinasi ibadah haji, tetapi juga “universiti terbuka” yang melahirkan ramai ulama besar. Selepas bertahun-tahun belajar, mereka kembali ke tanah air membawa ilmu, kitab, sanad dan metodologi pengajaran yang kemudiannya berkembang di pondok-pondok dan pesantren.
Syeikh Nuruddin merupakan pewaris kepada tradisi besar ini. Beliau bukan sahaja belajar di Haramain, malah menghidupkan semula pendekatan halaqah yang telah menjadi identiti ulama Makkah selama berabad-abad.
Guru-guru dan Pembentukan Keilmuan
Antara tokoh yang memberi pengaruh besar kepada pembentukan pemikiran Syeikh Nuruddin ialah para ulama Haramain yang terkenal dengan keluasan ilmu dan keteguhan berpegang kepada manhaj Ahli Sunnah wal Jamaah.
Beliau mempelajari fiqh, hadis, tafsir, akidah, tasawuf dan ilmu alat melalui talaqqi yang berterusan. Tradisi ini menjadikan beliau bukan sahaja menguasai kandungan kitab, tetapi juga memahami cara ulama menghuraikan perbezaan pandangan, adab berkhilaf dan disiplin berfatwa.
Daripada pengalaman inilah lahir pendekatan beliau yang sederhana, berhati-hati dalam mengeluarkan pandangan, dan sentiasa merujuk kepada sumber-sumber kitab yang muktabar.
Sanad sebagai Pembentukan Akhlak
Bagi Syeikh Nuruddin, sanad bukan sekadar hubungan akademik. Ia merupakan proses pembentukan jiwa.
Seorang murid mempelajari kesabaran daripada gurunya, melihat bagaimana gurunya menghormati ulama terdahulu, dan memahami bahawa ilmu yang benar akan melahirkan sifat tawaduk.
Oleh sebab itu, beliau sering mengingatkan bahawa seorang penuntut ilmu tidak boleh tergesa-gesa ingin menjadi guru. Proses berguru memerlukan masa, kesabaran dan mujahadah.
Inilah rahsia mengapa institusi pondok dan pesantren mampu melahirkan ulama yang bukan sahaja luas ilmunya, tetapi juga tinggi akhlaknya.
Syeikh Nuruddin sebagai Penghubung Dua Dunia
Keistimewaan Syeikh Nuruddin ialah beliau berjaya menghubungkan dua dunia yang sering dianggap berbeza: tradisi pondok klasik dan masyarakat moden.
Beliau menggunakan kemudahan teknologi untuk menyebarkan ilmu, tetapi tidak mengabaikan kepentingan talaqqi. Beliau menerima kemajuan pendidikan moden, namun tetap mempertahankan disiplin sanad, adab dan hubungan guru-murid sebagai asas pembentukan ilmuwan.
Pendekatan ini menjadikan beliau dihormati oleh masyarakat Malaysia, Indonesia, Brunei dan Singapura, serta diterima dalam pelbagai lapisan masyarakat yang ingin mendalami ilmu agama secara bersanad.
Penutup
Dalam era ledakan maklumat, masyarakat semakin mudah memperoleh ilmu melalui buku, laman sesawang dan media sosial. Namun, kemudahan ini juga membawa risiko salah faham apabila ilmu diterima tanpa bimbingan guru yang berautoriti.
Justeru, sumbangan terbesar Syeikh Muhammad Nuruddin Marbu al-Banjari al-Makki ialah mengingatkan umat Islam bahawa kekuatan ilmu bukan hanya pada keluasan maklumat, tetapi pada kesinambungan sanad, kemurnian adab dan keikhlasan dalam menuntut ilmu.
Selagi prinsip-prinsip ini dipelihara, tradisi keilmuan Islam akan terus hidup dan menjadi benteng kepada masyarakat dalam menghadapi cabaran zaman.
Selama seminggu di Maahad az-Zein Bogor, kira-kira 400 peserta dari Malaysia, seluruh Indonesia dan santri az-Zein telah berhimpun menghidupkan acara tahunan Daurah Muharram 1448H. Sesi baca kitab diteruskan secara intensif. Syeikh Nuruddin membaca dan mensyarahkan isi kandungan kitab dan murid-murid tekun mendengar.
Semua yang hadir mendengar dengan fokus dan seperti kelazimannya menjaga adab dan tatasusila ketika belajar, adab antara guru dan murid seperti yang selalu ditekankan Syeikh Nuruddin.
Usai program tersebut, peserta-peserta kembali pulang ke destinasi masing-masing tetapi suatu yang pasti – tradisi belajar dalam suasana adab dan meneruskan tradisi bersanad terus hidup.
Manakala kerohanian setiap peserta terus hidup kerana setiap hari, setiap waktu usai solat pasti sahaja terisi dengan alunan zikir, bacaan hizib, ratib, doa dan munajat
Syeikh Nuruddin bukan sekadar berkongsi ilmu tetapi mendidik agar roh setiap peserta terus subur dan bertenaga.
Hj. Mohd. Shah Abdullah adalah bekas wartawan dan ahli akademik yang mengikuti sesi Daurah Muharam di Bogor, baru-baru ini.
Telegram: https://t.me/nasionaldaily
Facebook: https://www.facebook.com/nasionaldaily
TikTok: https://www.tiktok.com/@nasionaldaily?_t=8kyR2clR7Mv&_r=1
Iklan: admin@nasionaldaily.com / sales@nasionaldaily.com / 012-9222001
Whatsapp: https://whatsapp.com/channel/0029Vb6P21QFnSz7JWoT560L