Dari Meja Editorial
APABILA Tun Dr. Mahathir Mohamad dilantik sebagai Perdana Menteri keempat pada 16 Julai 1981, negara ini belum lagi berada pada kedudukan ekonomi seperti yang dikenali hari ini.
Malaysia ketika itu masih sangat bergantung kepada komoditi dan kegiatan berasaskan sumber seperti getah, kelapa sawit, timah serta petroleum. Sektor pembuatan belum menjadi tunjang utama ekonomi, manakala cita-cita untuk membangunkan industri berat dan membentuk tenaga kerja berkemahiran tinggi masih berada pada peringkat awal.
Dalam konteks itulah lima tahun pertama pemerintahan Dr. Mahathir, iaitu dari 1981 hingga 1986 menjadi tempoh penting dalam sejarah pembangunan negara.
Tempoh ini boleh dilihat sebagai fasa awal perubahan besar daripada sebuah ekonomi yang banyak bergantung kepada pertanian dan komoditi kepada ekonomi yang mahu bergerak lebih agresif ke arah perindustrian.
Malah, Dr. Mahathir sendiri kemudian menjelaskan, ketika beliau mengambil alih jawatan Perdana Menteri pada 1981, Dasar Ekonomi Baru (DEB) sudah berada di pertengahan tempoh pelaksanaannya, tetapi pencapaiannya belum mencapai sasaran ditetapkan.
Dalam keadaan ekonomi dunia ketika itu berdepan kemelesetan, beliau melihat perlunya pendekatan baharu untuk mempercepatkan pertumbuhan ekonomi dan proses perindustrian Malaysia.
Jadi, apa sebenarnya yang dilakukan Dr. Mahathir dalam lima tahun pertama itu? Jawapannya bukan sekadar pembinaan projek besar atau pelancaran sebuah kereta nasional.
📍 3062 Taman Indah, Jalan Banggol, 17500 Tanah Merah, Kelantan
Yang lebih besar ialah perubahan cara negara melihat masa depan ekonominya, iaitu Dasar Pandang Ke Timur: belajar daripada Jepun dan Korea Selatan. Ini antara dasar paling penting diperkenalkan pada awal pemerintahan Dr. Mahathir iaitu Dasar Pandang Ke Timur.
Dasar ini bukan bermaksud Malaysia mahu meninggalkan Barat atau memutuskan hubungan ekonomi dengan negara-negara Barat. Sebaliknya, Dr. Mahathir mahu Malaysia mempelajari pengalaman negara-negara Asia Timur yang berjaya melakukan transformasi ekonomi dengan pantas, khususnya Jepun dan Korea Selatan.
Yang mahu ditiru bukan semata-mata produk atau teknologi mereka, tetapi etika kerja, disiplin, pengurusan, organisasi, kemahiran teknikal dan budaya produktiviti.
Dalam ucapannya, Dr. Mahathir menjelaskan, negara-negara Asia Timur berkenaan berjaya berkembang kerana mereka melakukan perubahan daripada ekonomi berasaskan pertanian kepada ekonomi perindustrian. Bagi Malaysia, proses perindustrian dianggap bukan lagi pilihan, tetapi keperluan sekiranya negara mahu berkembang dengan pantas.
Sebab itu Dasar Pandang Ke Timur sebenarnya mempunyai dimensi yang jauh lebih luas daripada sekadar menghantar pegawai kerajaan atau pelajar ke Jepun. Ia merupakan usaha untuk mengubah mentaliti tenaga kerja Malaysia.
Budaya menepati masa, bekerja secara berdisiplin, mengutamakan kualiti, meningkatkan produktiviti dan menghormati sistem pengurusan diperkenalkan sebagai sebahagian daripada usaha membentuk tenaga manusia yang sesuai dengan ekonomi perindustrian.
Dalam jangka panjang, pendekatan itu turut membuka ruang kepada hubungan ekonomi, teknologi dan latihan yang lebih erat antara Malaysia dengan Jepun serta Korea Selatan.
Malaysia mahu menghasilkan kereta sendiri. Jika ada satu projek yang paling mudah menggambarkan keberanian cita-cita Dr. Mahathir pada era tersebut, ia ialah projek kereta nasional.
Pada awal 1980-an, idea Malaysia menghasilkan kereta sendiri boleh dianggap sesuatu yang besar. Malaysia bukan kuasa automotif. Kita tidak mempunyai sejarah panjang seperti Jepun, Jerman, Britain atau Amerika Syarikat dalam industri kereta. Namun, kerajaan ketika itu mahu mencuba.
Kabinet meluluskan projek kereta nasional pada 1982 dan pada 7 Mei 1983, Perusahaan Otomobil Nasional atau PROTON ditubuhkan. Projek itu melibatkan kerjasama dengan Mitsubishi dari Jepun.
Kemudian, pada 9 Julai 1985, Proton Saga dilancarkan sebagai kereta nasional pertama Malaysia. Tarikh itu mempunyai makna yang lebih besar daripada sekadar tarikh pelancaran sebuah model kereta.
Buat pertama kali, Malaysia memasuki kelompok negara yang mempunyai keupayaan menghasilkan kenderaan sendiri melalui industri automotif tempatan.
Proton bukan sekadar bertujuan menjual kereta. Ia dirancang sebagai alat untuk membina ekosistem industri. Di belakang sebuah kereta terdapat ribuan komponen, pembekal, jurutera, pekerja teknikal, kilang, penyelenggaraan, penyelidikan dan pembangunan.
Maka, apabila industri automotif berkembang, industri komponen tempatan turut mempunyai peluang untuk berkembang. Dalam pengertian ini, Proton menjadi salah satu instrumen penting dalam usaha mengubah Malaysia dari negara yang hanya mengeluarkan bahan mentah kepada negara yang mempunyai keupayaan menghasilkan produk bernilai tambah lebih tinggi. Bahkan, kesan jangka panjangnya juga tidak kecil.
PROTON sendiri menyifatkan kelahiran Saga sebagai antara asas kepada perkembangan industri automotif Malaysia dan ekosistem industri yang berkaitan dengannya.
Sudah tentu perjalanan Proton tidak semuanya sempurna. Syarikat itu kemudian melalui pelbagai masalah, perubahan struktur, persaingan dan kontroversi.
Tetapi jika dilihat dari perspektif sejarah perindustrian, projek itu tetap menjadi titik penting kerana ia memaksa Malaysia membina kemahiran dalam bidang kejuruteraan, pembuatan dan teknologi.
Projek kereta nasional sebenarnya hanya sebahagian daripada cita-cita yang lebih besar. Dr. Mahathir mahu Malaysia tidak selama-lamanya bergantung kepada eksport komoditi. Negara perlu mempunyai industri berat.
Sebab itu era awal 1980-an menyaksikan usaha memperkukuh sektor seperti besi dan keluli, kejuruteraan, pembuatan mesin dan industri sokongan. Pendekatan ini penting kerana negara yang hanya mengeksport bahan mentah mempunyai nilai tambah yang terhad.
Jika getah dieksport sebagai bahan mentah, nilai diperoleh tidak sama dengan menghasilkan produk getah. Jika minyak sawit hanya dieksport sebagai komoditi, nilainya berbeza berbanding produk hiliran. Begitu juga dengan logam dan bahan mentah lain.
Maka, falsafah perindustrian ketika itu ialah Malaysia perlu bergerak daripada menjual bahan mentah kepada menghasilkan barangan siap dan mempunyai keupayaan teknikal sendiri.
Inilah antara pemikiran yang menjadi asas kepada pelbagai projek perindustrian pada dekad 1980-an.
Malaysia Incorporated: kerajaan dan swasta perlu bergerak bersama. Satu lagi gagasan besar yang muncul pada awal pentadbiran Dr. Mahathir ialah konsep Malaysia Incorporated atau Malaysia sebagai sebuah syarikat.
Konsep itu diperkenalkan pada 1983. Idea asasnya mudah: kerajaan dan sektor swasta tidak sepatutnya bergerak dalam dunia yang terpisah. Kerajaan menyediakan dasar, infrastruktur dan persekitaran perniagaan, manakala sektor swasta menjadi antara enjin utama pertumbuhan ekonomi. Kedua-duanya perlu berkomunikasi, bekerjasama dan menyelesaikan masalah secara bersama.
Dr. Mahathir kemudian menjelaskan, pelaksanaan konsep Malaysia Incorporated membawa kepada dialog berterusan antara kerajaan dan sektor swasta, termasuk perbincangan antara kementerian ekonomi dan kewangan dengan komuniti perniagaan.
Pendekatan ini akhirnya menjadi sebahagian daripada perubahan lebih besar dalam peranan kerajaan terhadap ekonomi. Kerajaan tidak lagi mahu menjadi satu-satunya pemain utama.
Sektor swasta perlu diberikan ruang yang lebih besar untuk berkembang. Dasar penswastaan, tetapi jangan campurkan semua tempoh dalam lima tahun pertama.
Di sinilah satu perkara penting perlu diperbetulkan apabila membincangkan lima tahun pertama Dr. Mahathir. Dasar Penswastaan memang merupakan antara dasar utama era beliau, tetapi tidak tepat untuk mengatakan Telekom Malaysia dan Tenaga Nasional Berhad sudah diswastakan dalam tempoh 1981–1986.
Dasar Penswastaan berkembang selepas itu dan proses penswastaan syarikat atau agensi tertentu berlaku secara berperingkat pada tahun-tahun berikutnya. Namun, asas pemikiran untuk mengurangkan beban kerajaan dan memberi ruang lebih besar kepada sektor swasta memang muncul dalam kerangka pembangunan era tersebut.
Dr. Mahathir kemudian menjelaskan, kerajaan menggunakan penswastaan bagi memenuhi peningkatan permintaan terhadap kemudahan infrastruktur, di samping mengurangkan beban kewangan kerajaan.
Jadi, lebih tepat untuk mengatakan tahun 1981 hingga 1986 adalah tempoh pembentukan arah dasar, manakala pelaksanaan penswastaan secara besar-besaran berkembang pada tahun-tahun berikutnya.
Infrastruktur mula menjadi agenda besar. Pembangunan ekonomi tidak mungkin berlaku tanpa infrastruktur. Jalan raya, jambatan, pelabuhan, bekalan elektrik, telekomunikasi dan sistem pengangkutan menjadi prasyarat kepada pertumbuhan industri.
Dalam era awal Dr. Mahathir, antara projek yang paling menonjol ialah Jambatan Pulau Pinang. Jambatan itu dibuka kepada lalu lintas pada 1985 dan menjadi antara simbol keupayaan kejuruteraan serta pembangunan infrastruktur negara pada ketika itu.
Pada masa sama, gagasan untuk membina rangkaian lebuh raya yang menghubungkan utara dan selatan Semenanjung turut berkembang. Namun, sekali lagi, perlu dibezakan antara perancangan dan pelaksanaan awal dengan projek yang siap sepenuhnya.
Lebuh Raya Utara-Selatan bukanlah projek yang siap dalam lima tahun pertama pemerintahan Dr. Mahathir. PLUS hanya diperbadankan pada 1986, manakala Lebuhraya Utara-Selatan siap sepenuhnya pada 1994 dan dibuka secara rasmi oleh Dr. Mahathir pada tahun yang sama.
Tetapi benih kepada pembangunan rangkaian infrastruktur berskala besar itu memang berada dalam era transformasi yang bermula pada awal 1980-an.
Reformasi pentadbiran: mahu penjawat awam lebih berdisiplin. Perubahan ekonomi tidak akan berjaya jika jentera kerajaan sendiri tidak berubah. Sebab itu era Dr. Mahathir turut menyaksikan penekanan terhadap slogan “Bersih, Cekap, Amanah”.
Tumpuannya ialah membentuk budaya kerja dalam perkhidmatan awam yang lebih berdisiplin, cekap dan berorientasikan hasil. Antara langkah yang menjadi simbol kepada perubahan tersebut ialah pengenalan kad perakam waktu dan penekanan terhadap ketepatan masa serta disiplin kakitangan.
Pemakaian tanda nama juga menjadi sebahagian daripada usaha meningkatkan identiti dan akauntabiliti penjawat awam. Bagi Dr. Mahathir, pembangunan bukan sekadar soal membina kilang dan jalan raya. Ia juga soal membina manusia dan budaya kerja yang mampu mengurus negara yang sedang berubah.
Dalam penjelasan beliau pada tahun-tahun berikutnya, prinsip kecekapan, disiplin dan kualiti memang ditekankan sebagai sebahagian daripada pembentukan perkhidmatan awam.
Satu lagi perkara penting yang kadang-kadang tenggelam apabila era awal Dr. Mahathir dibincangkan ialah usaha menarik pelaburan asing. Malaysia mahu menjadi pangkalan pengeluaran untuk syarikat antarabangsa.
Ini penting kerana Malaysia ketika itu belum mempunyai modal, teknologi dan kepakaran mencukupi untuk membangunkan semua industri secara sendiri. Maka, pelaburan asing dilihat sebagai cara untuk membawa masuk modal, teknologi, kemahiran pengurusan dan akses kepada pasaran antarabangsa.
Data yang pernah dibentangkan Dr. Mahathir menunjukkan sepanjang 1981 hingga 1985, sebanyak 1,327 projek perindustrian dengan kepentingan asing diluluskan, melibatkan cadangan ekuiti asing lebih AS$786 juta.
Beliau membandingkannya dengan tempoh 1976 hingga 1980 yang menunjukkan peningkatan lebih 26 peratus dari segi jumlah projek dan 79 peratus dari segi cadangan ekuiti asing.
Ini menunjukkan bahawa transformasi perindustrian ketika itu bukan sekadar slogan. Terdapat usaha nyata untuk membawa aktiviti pembuatan dan pelaburan ke dalam ekonomi negara.
Kalau mahu menjadi negara perindustrian, Malaysia tidak boleh hanya mempunyai kilang. Malaysia memerlukan jurutera, pekerja teknikal, pengurus, penyelidik dan tenaga mahir.
Sebab itu agenda pembangunan tenaga manusia turut berjalan seiring dengan Dasar Pandang Ke Timur. Antara bentuk latihan diperkenalkan termasuk latihan dalam industri, pendidikan dan teknikal, pembangunan eksekutif serta hubungan institusi pengajian tinggi dengan industri dan institusi penyelidikan.
Ini penting kerana proses perindustrian pada akhirnya bukan tentang mesin. Mesin boleh dibeli. Teknologi boleh diimport. Tetapi keupayaan untuk mengendalikan, mengubah suai, membangunkan dan akhirnya mencipta teknologi sendiri memerlukan manusia yang terlatih.
Namun, sejarah tidak sepatutnya ditulis seolah semua dasar itu berjaya tanpa masalah. Tidak. Malaysia juga berdepan kesukaran ekonomi yang besar. Awal 1980-an adalah tempoh mencabar apabila ekonomi dunia mengalami kemelesetan. Dasar dan projek diperkenalkan juga menimbulkan perdebatan mengenai kos, kecekapan, peranan kerajaan dan risiko projek besar.
Sesetengah projek dan pendekatan yang lahir daripada era tersebut kemudiannya dipersoalkan. Ada yang berjaya. Ada yang perlu diperbaiki. Ada yang mengambil masa bertahun-tahun sebelum menunjukkan hasil. Ada juga yang akhirnya berubah bentuk.
Tetapi ukuran sejarah bukan semata-mata sama ada setiap projek mencapai sasaran asal. Kadang-kadang yang lebih penting ialah arah ditetapkan. Dan, dalam lima tahun pertama itu, arah yang cuba ditetapkan cukup jelas.
Malaysia mahu menjadi negara perindustrian, mempunyai industri sendiri, mahu membina tenaga kerja yang lebih berdisiplin dan berkemahiran, mahu menarik pelaburan, membangunkan infrastruktur dan mengurangkan kebergantungan kepada ekonomi berasaskan komoditi.
Jadi, apa yang sebenarnya berubah antara 1981 dan 1986? Jika semua dasar itu dilihat secara berasingan, kita mungkin melihatnya sebagai beberapa projek dan slogan. Tetapi, jika dilihat sebagai satu gambaran besar, ia sebenarnya membentuk satu strategi transformasi ekonomi.
Dasar Pandang Ke Timur membentuk pemikiran dan budaya kerja. Projek kereta nasional membuka jalan kepada industri automotif. Industri berat membawa cita-cita untuk membangunkan keupayaan pembuatan.
Malaysia Incorporated cuba menyatukan kerajaan dengan sektor swasta. Pelaburan asing membawa modal dan teknologi. Latihan tenaga manusia menyediakan pekerja untuk ekonomi baharu. Pembangunan infrastruktur menyediakan asas fizikal kepada perindustrian. Reformasi pentadbiran pula cuba mengubah budaya kerja kerajaan.
Semuanya mempunyai satu tujuan besar, iaitu Malaysia tidak boleh selama-lamanya menjadi negara yang bergantung kepada getah, kelapa sawit, timah dan komoditi lain.
Barangkali cara paling mudah untuk memahami perubahan pemikiran pada era tersebut ialah dengan membayangkan Malaysia sebelum Proton Saga. Sebuah negara yang mahu membina kereta sendiri perlu mempunyai kilang, pekerja, jurutera, pembekal komponen, sistem kawalan kualiti, teknologi, pemasaran dan jaringan industri.
Maksudnya, apabila sebuah Proton Saga keluar dari kilang pada 1985, ia bukan sekadar sebuah kereta. Di belakang kereta itu terdapat percubaan untuk membina keupayaan perindustrian sebuah negara, dan idea itu bertahan jauh melampaui lima tahun pertama pemerintahan Dr. Mahathir.
Empat dekad kemudian, Proton masih menjadi sebahagian daripada landskap industri automotif Malaysia. Pada 2024, Proton melaporkan jumlah sedan yang dijual sejak kelahiran Saga pada 1985 telah mencapai 3.85 juta unit merangkumi pelbagai model sedan keluarannya. Saga sendiri melepasi angka dua juta unit jualan pada 2024.
Angka tersebut tidak bermaksud semua masalah industri automotif Malaysia telah selesai. Tetapi, ia menunjukkan betapa panjangnya kesan sebuah keputusan yang dibuat lebih empat dekad lalu.
Bagaimana kalau Dr. Mahathir tidak melakukan semua itu? Ini persoalan yang lebih menarik. Kita tidak mungkin mengetahui dengan tepat apa yang akan berlaku sekiranya Dr. Mahathir tidak memperkenalkan dasar-dasar tersebut.
Sejarah tidak mempunyai eksperimen kedua. Tidak ada cara untuk menguji dua Malaysia yang berbeza, satu Malaysia dengan Proton, Dasar Pandang Ke Timur dan perindustrian, dan satu lagi Malaysia yang meneruskan laluan ekonomi lama iaitu lalu membandingkan hasilnya.
Tetapi satu perkara boleh dikatakan dengan munasabah. Malaysia memang sedang berubah akibat pelbagai faktor, bukan disebabkan seorang pemimpin sahaja. Dasar Ekonomi Baru sudah bermula sejak 1970. Kerajaan-kerajaan terdahulu juga telah membangunkan infrastruktur, menarik pelaburan dan memperluas sektor pembuatan.
Namun, Dr. Mahathir membawa rentak, keberanian dan bentuk tertentu kepada proses perubahan itu. Beliau mahu perubahan berlaku lebih pantas. Beliau mahu Malaysia berfikir lebih besar.
Beliau mahu rakyat Malaysia melihat Jepun dan Korea bukan sekadar sebagai negara maju untuk dikunjungi, tetapi sebagai contoh negara Asia yang pernah berada di belakang, namun berjaya mengejar dan mengatasi banyak negara lain. Dan, paling penting, beliau mahu Malaysia melihat dirinya sebagai sebuah negara yang mampu menghasilkan sesuatu, bukan sekadar membeli sesuatu.
Sebab itu lima tahun pertama Dr. Mahathir sebagai Perdana Menteri wajar dilihat bukan hanya melalui persoalan berapa banyak projek yang siap. Lebih penting ialah persoalan: Apakah arah yang telah ditetapkan?
Pada 1981, Malaysia masih sebuah negara yang ekonominya banyak bergantung kepada sektor berasaskan komoditi. Menjelang 1986, negara sudah mempunyai sebuah kereta nasional, industri automotif yang sedang berkembang, dasar Pandang Ke Timur, konsep Malaysia Incorporated, usaha agresif menarik pelaburan perindustrian, agenda industri berat, pembaharuan budaya kerja dan projek infrastruktur berskala besar yang sedang berkembang.
Tidak semuanya berjaya seperti diimpikan. Tidak semuanya membawa kesan yang positif. Sebahagiannya kemudian dikritik, diubah atau ditinggalkan. Tetapi, satu perkara sukar dinafikan: era awal 1980-an merupakan antara titik perubahan penting dalam usaha Malaysia membentuk ekonomi perindustrian. Dan, mungkin itulah persoalan paling menarik untuk generasi hari ini.
Jika pada 1981 pemimpin negara berani bertanya, “Mengapa Malaysia tidak boleh menghasilkan kereta sendiri?”, apakah soalan besar yang patut ditanya Malaysia hari ini?
Mungkin bukan lagi bagaimana menghasilkan sebuah kereta. Sebaliknya, bagaimana menghasilkan teknologi sendiri, membangunkan industri bernilai tinggi, melahirkan tenaga manusia kelas dunia dan memastikan negara tidak sekadar menjadi tempat syarikat asing memasang produk yang teknologinya dimiliki orang lain.
Empat puluh lima tahun selepas Dr. Mahathir mengambil alih pentadbiran pada 1981, persoalan itu masih relevan. Kerana pembangunan sesebuah negara sebenarnya bukan berlaku hanya apabila sebuah bangunan tinggi didirikan atau sebuah kilang dibuka.
Ia bermula apabila rakyatnya mula percaya mereka mampu melakukan sesuatu yang sebelum itu dianggap mustahil. Dan, itulah mungkin warisan paling besar daripada lima tahun pertama era Mahathir. Bukan semua projeknya, bukan semua dasarnya, tetapi perubahan cara Malaysia membayangkan masa depannya. – Sumber FB Mazlan Mohamad
Telegram: Nasional Daily
Facebook: Nasional Daily
TikTok: NasionalDaily
Whatsapp: NasionalDaily.com
Iklan: admin@nasionaldaily.com / sales@nasionaldaily.com / 012-9222001