Dari Meja Editorial ND
APABILA Allahyarhamah Tun Dr. Siti Hasmah Mohd Ali selamat dikebumikan di Pusara Negarawan, Presint 20, Putrajaya pada petang 28 September 2026, perhatian ramai kembali tertumpu kepada sebuah kawasan perkuburan yang mungkin selama ini tidak begitu diketahui umum.
Ramai yang tertanya-tanya, apakah sebenarnya Pusara Negarawan? Bilakah ia diwujudkan? Siapa yang dikebumikan di situ? Dan adakah ia sama dengan Tanah Perkuburan Islam Presint 20?
Jawapannya: tidak sepenuhnya sama.
Pusara Negarawan adalah kawasan khas untuk tokoh atau individu tertentu yang diberi penghormatan negara, manakala Tanah Perkuburan Islam Presint 20 ialah sebahagian daripada kompleks perkuburan yang lebih besar di Taman Selatan.
Kompleks perkuburan di Presint 20 lazimnya dirujuk sebagai Taman Selatan. Rekod yang tersedia menunjukkan Taman Selatan mula diwujudkan pada 2003 dan terletak di Presint 20, Putrajaya.
Kompleks ini bukan hanya untuk orang Islam. Ia merangkumi kawasan perkuburan bagi beberapa agama, termasuk Islam, Buddha, Kristian, Hindu serta kawasan umum. Pusara Negarawan pula terletak dalam kawasan perkuburan yang dikhaskan untuk orang Islam.
Sebab itu terdapat perbezaan antara menyebut Tanah Perkuburan Islam Presint 20 dan Pusara Negarawan, Presint 20.
📍 3062 Taman Indah, Jalan Banggol, 17500 Tanah Merah, Kelantan
Pusara Negarawan adalah kawasan khusus dalam kompleks yang lebih besar itu.
Jadi, bila Pusara Negarawan dibuka? Di sinilah sejarahnya menjadi sedikit menarik. Kawasan perkuburan Presint 20 telah digunakan sejak awal pembangunan Putrajaya.
Namun, projek khusus membina dan menyiapkan Pusara Negarawan direkodkan oleh Perbadanan Putrajaya bermula pada 6 Mac 2013. Kontrak asal dijadualkan siap pada 5 Mac 2014, tetapi tempoh pembinaan kemudiannya dilanjutkan sehingga 15 Disember 2015.
Laporan Tahunan Perbadanan Putrajaya 2013 pula secara jelas menyenaraikan Pusara Negarawan di Presint 20 sebagai salah satu projek yang sedang dalam pembinaan.
Menariknya, pada 2016, Pusara Negarawan sudah direkodkan sebagai kemudahan tersendiri dalam laporan Perbadanan Putrajaya, termasuk dalam senarai aset, lokasi yang diaudit.
Jadi, tahun berapa Pusara Negarawan dibuka? Apa yang boleh disahkan ialah:
- Taman Selatan/kompleks perkuburan Presint 20 sudah digunakan sejak awal 2000-an.
- Projek khusus Pusara Negarawan bermula pada 2013.
- Pembinaannya dilanjutkan sehingga 2015.
- Menjelang 2016, Pusara Negarawan sudah direkodkan sebagai kemudahan khusus oleh Perbadanan Putrajaya.
Ini juga menjelaskan mengapa terdapat pusara tokoh yang lebih awal daripada projek pembinaan 2013.
Berdasarkan sumber yang dapat dikenal pasti, antara nama yang dikaitkan dengan kawasan Pusara Negarawan ialah:
1. Tun Azizan Zainul Abidin
Allahyarham Tun Azizan Zainul Abidin adalah tokoh perkhidmatan awam dan korporat yang pernah menjadi Ketua Setiausaha Sulit kepada tiga Perdana Menteri iaitu Tun Abdul Razak Hussein, Tun Hussein Onn dan Tun Dr. Mahathir Mohamad.
Beliau juga adalah Presiden pertama Perbadanan Putrajaya dan pernah menerajui Petronas. Beliau meninggal dunia pada 14 Julai 2004 dan dikebumikan di Taman Selatan, Presint 20.
Sumber sejarah tempatan mengenai beliau turut menyebut pusaranya di situ. Kedudukan Tun Azizan di Putrajaya amat simbolik kerana beliau sendiri adalah antara individu penting yang mengemudi pembangunan awal pusat pentadbiran negara itu.
2. Datin Seri Endon Mahmood
Allahyarhamah Datin Seri Endon Mahmood, isteri Perdana Menteri kelima Tun Abdullah Ahmad Badawi meninggal dunia pada 20 Oktober 2005.
Jenazah beliau dikebumikan di Tanah Perkuburan Islam Presint 20, Putrajaya. Dalam perkembangan terkini, kawasan pusara beliau kini disebut secara jelas oleh laporan media sebagai sebahagian daripada Pusara Negara.
Pada 28 September 2026, Tun Dr. Siti Hasmah dikebumikan bersebelahan pusara Endon.
3. Allahyarham Ahmad Hakimi Hanapi
Allahyarham Ahmad Hakimi Hanapi, pembantu juruterbang Malaysia Airlines penerbangan MH17, adalah antara mangsa tragedi MH17 yang dikebumikan di kawasan Pusara Negarawan.
Jenazah dikebumikan bersama Nur Shazana Mohamed Salleh, pramugari Malaysia Airlines yang turut terkorban dalam tragedi MH17 pada 17 Julai 2014.
Astro AWANI pada ketika itu secara khusus melaporkan kedua-dua jenazah disemadikan di Pusara Negarawan, Tanah Perkuburan Islam Taman Selatan, Presint 20, Putrajaya.
Kedua-duanya menjadi pengebumian yang mempunyai nilai simbolik besar kerana tragedi MH17 adalah tragedi negara yang mengorbankan rakyat Malaysia ketika pesawat Malaysia Airlines ditembak jatuh di timur Ukraine.
4. Allahyarham Nur Shazana Mohamed Salleh
Allahyarhamah Nur Shazana Mohamed Salleh, pramugari Malaysia Airlines yang terkorban dalam tragedi MH17, turut dikebumikan di kawasan yang sama dengan Ahmad Hakimi.
5. Tan Sri Dr. Ali Hamsa
Allahyarham Tan Sri Dr. Ali Hamsa, Ketua Setiausaha Negara ke-13, juga disenaraikan antara tokoh yang dikebumikan di kawasan Pusara Negarawan/Taman Selatan.
Beliau meninggal dunia pada 2022. Kehadiran bekas KSN di situ cukup menggambarkan fungsi kawasan berkenaan sebagai tempat persemadian tokoh yang mempunyai hubungan penting dengan pentadbiran negara.
6. Tun Abdul Hamid Mohamad
Allahyarham Tun Abdul Hamid Mohamad, bekas Ketua Hakim Negara, meninggal dunia pada Februari 2026 dan dikebumikan di kawasan perkuburan Islam Presint 20.
Beliau turut disebut dalam rekod senarai pengebumian di Taman Selatan bersama tokoh-tokoh lain.
7. Tun Dr Siti Hasmah Mohd Ali
Nama paling baharu yang kini menjadi sebahagian daripada sejarah Pusara Negarawan ialah Tun Dr Siti Hasmah Mohd Ali.
Allahyarhamah meninggal dunia pada 28 September 2026 pada usia 100 tahun dan selamat dikebumikan pada jam 6.20 petang di Pusara Negarawan, Presint 20.
Kerajaan memberikan beliau Istiadat Pengebumian Pembesar Negara sebagai penghormatan terhadap jasa dan sumbangannya, khususnya dalam bidang kesihatan, pendidikan dan kebajikan masyarakat.
Jenazahnya dikebumikan bersebelahan pusara Datin Seri Endon Mahmood.
Jadi, apakah beza Pusara Negarawan dengan Tanah Perkuburan Islam Presint 20? Mudah untuk kita faham begini, Tanah Perkuburan Islam Presint 20 ialah kawasan perkuburan Islam yang merupakan sebahagian daripada kompleks perkuburan Taman Selatan.
Pusara Negarawan pula ialah kawasan khas dalam kompleks tersebut yang diperuntukkan untuk tokoh-tokoh tertentu yang diberikan penghormatan sebagai negarawan atau tokoh penting negara.
Dengan kata lain, Pusara Negarawan berada di dalam kawasan kompleks perkuburan Presint 20, tetapi Tanah Perkuburan Islam Presint 20 jauh lebih luas daripada Pusara Negarawan.
Ini juga menjelaskan mengapa tidak semua orang yang dikebumikan di Tanah Perkuburan Islam Presint 20 boleh dianggap dikebumikan di Pusara Negarawan.
Malaysia mempunyai beberapa lokasi pemakaman khas untuk tokoh negara. Contohnya, Makam Pahlawan di Masjid Negara, Kuala Lumpur mempunyai sejarah tersendiri dan menempatkan beberapa tokoh politik serta pemimpin negara.
Oleh itu, menjadi seorang menteri, pegawai kanan kerajaan atau tokoh nasional tidak secara automatik bermakna seseorang akan dikebumikan di Pusara Negarawan.
Lokasi pengebumian bergantung kepada keputusan kerajaan, keluarga, jenis penghormatan yang diberikan dan aturan pemakaman yang berkenaan.
Kes Tun Dr. Siti Hasmah memberikan contoh yang jelas. Kerajaan memutuskan untuk memberikan Istiadat Pengebumian Pembesar Negara, manakala keputusan untuk mengebumikan beliau di Pusara Negara dibuat susulan keputusan keluarga.
Pusara Negarawan mungkin tidak sebesar Makam Pahlawan di Masjid Negara dan tidak begitu dikenali oleh orang ramai.
Namun, di situlah bersemadinya individu daripada pelbagai latar yang mempunyai kaitan dengan sejarah negara, daripada penjawat awam tertinggi, tokoh korporat, tokoh wanita, sehinggalah mangsa tragedi nasional seperti MH17.
Kini, dengan pemakaman Tun Dr. Siti Hasmah, kawasan itu kembali menjadi perhatian seluruh negara. Ada sesuatu yang cukup simbolik tentang tempat ini.
Di satu sisi, ia menjadi tempat bersemadi mereka yang pernah membantu membina dan mentadbir negara. Di sisi lain, ia turut menjadi tempat kita mengenang mereka yang menjadi mangsa tragedi yang pernah menyatukan kesedihan seluruh rakyat Malaysia.
Mungkin sebab itu namanya Pusara Negarawan, bukan semata-mata kerana siapa yang dikebumikan di situ, tetapi kerana kisah kehidupan mereka menjadi sebahagian daripada sejarah negara.
Al-Fatihah buat semua yang telah bersemadi di sana.
Telegram: Nasional Daily
Facebook: Nasional Daily
TikTok: NasionalDaily
Whatsapp: NasionalDaily.com
Iklan: admin@nasionaldaily.com / sales@nasionaldaily.com / 012-9222001