KUALA LUMPUR – Kenaikan bil elektrik yang mengejutkan sebahagian pengguna kebelakangan ini kembali mencetuskan persoalan lama dalam politik Malaysia, apabila sesuatu dasar kerajaan memberi kesan kepada poket rakyat, siapa sebenarnya perlu dipertanggungjawabkan?
Persoalan itu menjadi lebih hangat selepas peguam dan pemerhati politik, Muhammad Rafique Rashid Ali mengkritik pendekatan kerajaan dalam menangani isu berkenaan.
Dalam tulisan bertajuk The Illusionist, Rafique menyifatkan tindakan Perdana Menteri, Datuk Seri Anwar Ibrahim mengadakan mesyuarat khas bagi menangani rungutan mengenai bil elektrik sebagai satu bentuk “persembahan politik”.
Beliau mempersoalkan bagaimana kerajaan boleh tampil sebagai pihak yang menyelesaikan masalah, sedangkan struktur tarif dan mekanisme pelarasan kos elektrik itu sendiri berada dalam kerangka dasar kerajaan.
Namun, di sebalik kritikan tersebut terdapat satu persoalan dasar lebih besar dan wajar diberi perhatian, sejauh mana kerajaan bertanggungjawab terhadap kesan sesuatu mekanisme tarif yang diluluskan dan dilaksanakan di bawah sistem kawal selia negara?
Untuk memahami isu ini, kita perlu melihat bagaimana tarif elektrik sebenarnya ditentukan.
Di Semenanjung Malaysia, struktur tarif elektrik ketika ini beroperasi di bawah Incentive-Based Regulation (IBR). Menurut Suruhanjaya Tenaga, kerangka tersebut merangkumi dua komponen utama iaitu tarif asas dan Pelarasan Kos Bahan Api Automatik (AFA).
AFA diwujudkan untuk mengambil kira perubahan kos yang berkaitan dengan penjanaan elektrik, termasuk harga bahan api dan beberapa kos penjanaan lain.
📍 3062 Taman Indah, Jalan Banggol, 17500 Tanah Merah, Kelantan
Ini bermakna apabila kos sebenar berubah, terdapat mekanisme untuk melaraskan caj kepada pengguna sama ada dalam bentuk surcaj atau rebat.
Justeru, tidak tepat untuk menggambarkan TNB sebagai sebuah syarikat yang boleh menentukan kenaikan caj elektrik sesuka hati. Suruhanjaya Tenaga menjelaskan di bawah Seksyen 26 Akta Bekalan Elektrik 1990, ST mempunyai kuasa menentukan tarif dan caj, tertakluk kepada kelulusan Menteri. Pada masa sama, mekanisme AFA mempunyai peraturan khusus tersendiri.
Garis panduan semasa menyatakan jika AFA positif tidak melebihi 10 peratus daripada tarif penjanaan yang dibenarkan, pelaksanaannya tidak memerlukan kelulusan Menteri. Jika melebihi paras tersebut, kelulusan Menteri diperlukan.
Maka, gambaran setiap perubahan dalam bil elektrik mesti melalui satu keputusan politik Menteri secara langsung adalah terlalu mudah. Tetapi pada masa sama, kerajaan memang mempunyai tanggungjawab terhadap reka bentuk keseluruhan dasar tersebut.
Menurut Anwar, kira-kira 80 peratus pengguna domestik yang menggunakan tidak lebih daripada 600 kilowatt-jam sebulan sebelum ini kekal dilindungi daripada kesan kenaikan tersebut.
Bagaimanapun, cuaca lebih panas dan keadaan jerebu menyebabkan sesetengah isi rumah meningkatkan penggunaan elektrik, termasuk penggunaan penghawa dingin.
Apabila penggunaan melepasi paras 600 kWj, sebahagian pengguna mula terdedah kepada AFA. Inilah titik yang menjadi bahan kritikan Rafique.
Persoalannya bukan semata-mata sama ada cuaca panas menyebabkan penggunaan elektrik meningkat, perkara itu boleh difahami secara teknikal, tetapi sama ada reka bentuk perlindungan pengguna cukup fleksibel untuk menghadapi keadaan luar biasa.
Menariknya, selepas rungutan awam meningkat, kerajaan mengambil langkah tambahan. Pada 17 September, Anwar mengumumkan tahap perlindungan bil elektrik pengguna domestik diperluas daripada 600 kWj kepada 800 kWj sebulan, berkuat kuasa bagi penggunaan elektrik dari September hingga 31 Disember 2026.
Pengguna domestik sehingga 800 kWj sebulan akan mendapat pengecualian daripada AFA, caj peruncitan dan SST di bawah langkah tersebut.
Langkah itu diumumkan selepas mesyuarat khas membabitkan Kementerian Peralihan Tenaga dan Transformasi Air (PETRA), Suruhanjaya Tenaga, TNB dan Kementerian Kewangan.
Anwar sebelum itu berkata, kerajaan mengambil serius rungutan pengguna dan mahu langkah segera dilaksanakan bagi mengurangkan kesan kenaikan bil elektrik.
Dengan perkembangan itu, kritikan kerajaan sekadar “berpura-pura mencari penyelesaian” perlu dibaca dalam konteks yang lebih luas. Memang benar kerajaan bertanggungjawab terhadap dasar dan kerangka tarif. Tetapi, benar juga kerajaan telah mengambil tindakan susulan apabila kesan kepada sebahagian pengguna menjadi semakin ketara.
Di sinilah isu bil elektrik berubah daripada persoalan teknikal kepada persoalan politik. Rafique berhujah, Anwar tidak boleh meletakkan dirinya sebagai pihak luar yang datang menyelesaikan masalah kerana beliau bukan sahaja Perdana Menteri, malah Menteri Kewangan.
Dalam tulisan beliau, Anwar digambarkan sebagai sebahagian daripada sistem yang menentukan dasar kewangan dan subsidi negara. Itulah inti kritikan Rafique.
Menurutnya, kerajaan tidak boleh hanya tampil sebagai “penyelamat” apabila rakyat mula merasakan kesan sesuatu dasar. Sebaliknya, pemimpin perlu turut menerima tanggungjawab terhadap kesan daripada dasar yang mereka laksanakan.
Pandangan itu adalah kritikan politik Rafique, bukan suatu kesimpulan fakta bahawa kerajaan sengaja menyebabkan bil rakyat meningkat. Rafique turut mengaitkan isu elektrik dengan pendekatan kerajaan terhadap subsidi petrol.
Menurut beliau, kerajaan menggunakan pendekatan yang sama: memperkenalkan reformasi atau penyasaran subsidi atas alasan tanggungjawab fiskal, kemudian melakukan penyesuaian apabila tekanan awam meningkat.
Namun, terdapat perbezaan penting antara persepsi politik dengan mekanisme sebenar. Dalam isu elektrik, kerajaan menjelaskan AFA bertujuan mencerminkan perubahan kos penjanaan, manakala subsidi atau pengecualian digunakan untuk mengurangkan kesan kepada kumpulan pengguna tertentu.
Kerangka IBR sendiri memang direka untuk memasukkan perubahan kos bahan api dan kos penjanaan ke dalam mekanisme tarif. Justeru, perdebatan sebenar bukan sekadar sama ada kerajaan “baik” atau “buruk”.
Persoalannya ialah berapa banyak kos sebenar perlu ditanggung pengguna, berapa banyak perlu ditanggung kerajaan dan bagaimana perlindungan kepada pengguna berpendapatan rendah serta sederhana harus direka bentuk.
Siapa membayar akhirnya? Ini ialah persoalan paling penting. Apabila kerajaan memberikan pengecualian atau subsidi, kos tersebut tidak hilang. Ia perlu ditanggung oleh kerajaan, syarikat utiliti atau melalui struktur kos sistem tenaga.
Sebaliknya, jika kos diserahkan sepenuhnya kepada pengguna, isi rumah berdepan tekanan kos sara hidup yang lebih tinggi. Kerajaan perlu mencari titik keseimbangan antara tiga perkara: kemampuan pengguna, kestabilan bekalan elektrik dan kemampanan kewangan sektor tenaga.
Anwar sendiri menyatakan kerajaan perlu mengimbangi kemampuan rakyat dengan jaminan bekalan elektrik dan kemampanan sektor tenaga negara. Itulah hakikat yang sering hilang dalam perdebatan politik.
Tarif elektrik bukan sekadar angka pada bil bulanan. Di belakang angka itu terdapat harga bahan api, kos penjanaan, rangkaian penghantaran dan pengagihan, pelaburan infrastruktur, subsidi, cukai serta keputusan dasar kerajaan.
Rafique memilih istilah “The Illusionist” untuk menggambarkan apa yang beliau lihat sebagai percanggahan antara dasar kerajaan dengan cara kerajaan menjelaskan dasar tersebut kepada rakyat.
Kiasannya mudah: seseorang yang memegang kuasa membuat keputusan tidak sepatutnya muncul seolah-olah beliau hanya penonton apabila akibat daripada keputusan itu dirasai rakyat.
Tetapi dari sudut yang lain, tindakan kerajaan meluaskan perlindungan daripada 600 kepada 800 kWj menunjukkan dasar boleh disemak dan disesuaikan apabila keadaan berubah atau kesan kepada pengguna menjadi lebih jelas.
Jadi, perdebatan yang lebih bermakna bukan mengenai sama ada Perdana Menteri sedang “berlakon” atau tidak. Persoalan sebenarnya ialah sejauh mana dasar itu telus, bagaimana keputusan dibuat, siapa yang menanggung kos dan sama ada perlindungan yang diberikan benar-benar sampai kepada isi rumah yang memerlukannya.
Dalam politik, mudah untuk menuding jari. Dalam pentadbiran negara, cabarannya jauh lebih sukar: menjelaskan kepada rakyat mengapa sesuatu dasar dibuat, mengakui apabila terdapat kesan yang tidak dijangka, dan bersedia mengubah pendekatan apabila keadaan menuntut.
Bagi pengguna, persoalan akhirnya tetap sama setiap bulan: Berapa jumlah yang perlu dibayar pada bil elektrik — dan siapa sebenarnya yang menentukan jumlah itu?
Telegram: Nasional Daily
Facebook: Nasional Daily
TikTok: NasionalDaily
Whatsapp: NasionalDaily.com
Iklan: admin@nasionaldaily.com / sales@nasionaldaily.com / 012-9222001