Antara adat dan perlembagaan: Perlukah Malaysia mempunyai satu garis panduan pelantikan Raja?

Dari Meja Editorial ND

KEMELUT yang berlaku di Negeri Sembilan membuka satu persoalan yang lebih besar daripada pertikaian mengenai siapa yang berhak menduduki takhta.

Ia membawa kita kepada persoalan asas, iaitu apabila berlaku pertikaian mengenai pelantikan, penggantian atau penyingkiran seorang Raja atau Yang di-Pertuan Besar, apakah rujukan terakhir yang harus digunakan?

Adakah adat atau perlembagaan?

Pada pandangan saya, Malaysia sudah sampai pada masa untuk memikirkan satu garis panduan yang lebih jelas, seragam dan mudah dirujuk bagi urusan berkaitan institusi Raja.

Bukan untuk menghapuskan adat, bukan juga untuk menafikan keunikan setiap negeri. Sebaliknya, adat boleh terus dipelihara sebagai warisan dan identiti negeri, tetapi perkara yang menyentuh soal kuasa, pelantikan, penggantian dan pemecatan ketua negeri perlu mempunyai sandaran perlembagaan yang jelas.

Ini kerana apabila dua sumber rujukan digunakan tanpa sempadan jelas, ruang untuk tafsiran yang berbeza akan menjadi semakin besar. Orang ini melihatnya dari sudut adat. Orang itu melihatnya dari sudut perlembagaan.

Pihak lain pula mungkin melihatnya dari sudut sejarah, amalan terdahulu atau tafsiran undang-undang. Akhirnya, perkara yang sepatutnya mempunyai jalan penyelesaian yang jelas boleh berubah menjadi pertikaian panjang.

Negeri Sembilan adalah contoh paling mudah untuk kita memahami persoalan ini. Negeri ini mempunyai struktur pemerintahan yang unik. Institusi Undang Yang Empat memainkan peranan penting dalam sistem pemerintahan negeri dan mempunyai hubungan sejarah yang rapat dengan Adat Perpatih.

Portal rasmi kerajaan negeri sendiri menjelaskan, Undang Yang Empat mempunyai tanggungjawab dalam pelantikan Yang di-Pertuan Besar Negeri Sembilan.

Keunikan itu tidak wajar dipadamkan. Malah, itulah sebahagian daripada identiti Negeri Sembilan. Tetapi, apabila berlaku pertikaian mengenai kesahan sesuatu keputusan, persoalan yang timbul ialah, apakah proses yang mesti dipatuhi dan siapakah yang mempunyai kuasa terakhir untuk membuat keputusan?

Di sinilah perlembagaan sepatutnya menjadi rujukan utama. Perlembagaan bukan sekadar dokumen undang-undang. Ia ialah garis sempadan kuasa. Apabila sesuatu kuasa sudah diperuntukkan, prosedurnya ditetapkan dan syarat-syaratnya dinyatakan, semua pihak sepatutnya tertakluk kepada garis tersebut.

Tidak sepatutnya berlaku keadaan di mana satu pihak mengatakan sesuatu keputusan sah kerana adat, manakala pihak lain mengatakan ia tidak sah kerana prosedur perlembagaan tidak dipatuhi.

Jika perkara seperti itu berlaku, rakyat akhirnya menjadi pemerhati kepada pertikaian yang mereka sendiri sukar fahami. Lebih penting, pertikaian melibatkan institusi Raja bukanlah pertikaian biasa.

Ia bukan seperti pertikaian mengenai jawatan dalam sebuah organisasi yang boleh diselesaikan melalui mesyuarat, undian atau keputusan lembaga. Ia menyentuh kedudukan institusi negeri. Sebab itu prosesnya mesti mempunyai kepastian undang-undang.

Prinsip yang sama sebenarnya boleh diperluaskan kepada seluruh sistem Raja Berperlembagaan di Malaysia. Pelantikan Yang di-Pertuan Agong sendiri mempunyai mekanisme perlembagaan tersendiri melalui Majlis Raja-Raja dan Jadual Ketiga Perlembagaan Persekutuan.

Yang di-Pertuan Agong dipilih daripada kalangan sembilan Raja Melayu untuk tempoh lima tahun. Maka, mengapa tidak difikirkan satu rangka kerja yang lebih jelas untuk keseluruhan institusi Raja di negara ini?

Setiap negeri boleh terus mengekalkan identiti dan adat masing-masing. Johor mempunyai sejarah dan adatnya. Perak mempunyai adat serta struktur dirajanya. Kelantan, Terengganu, Kedah, Selangor, Pahang dan Perlis juga mempunyai sejarah serta tradisi masing-masing.

Negeri Sembilan pula mempunyai Adat Perpatih dan institusi Undang Yang Empat yang amat unik. Namun, apabila menyentuh persoalan perlembagaan, mesti ada satu garis merah yang tidak boleh dilangkaui.

Adat boleh menjelaskan siapa yang lazimnya memainkan peranan. Perlembagaan pula mesti menjelaskan bagaimana kuasa itu dilaksanakan.

Adat boleh menerangkan tradisi. Perlembagaan mesti menentukan kesahan. Adat boleh menjadi sebahagian daripada identiti. Perlembagaan menjadi mekanisme penyelesaian apabila timbul pertikaian.

Ini bukan bermakna semua adat perlu diketepikan, sebaliknya adat perlu diletakkan dalam kerangka yang jelas supaya ia tidak menjadi sumber tafsiran yang bercanggah apabila berdepan dengan persoalan undang-undang.

Bayangkan jika berlaku kekosongan jawatan ketua negeri. Jika semua prosedur sudah ditetapkan dengan jelas dalam perlembagaan negeri, tidak banyak ruang untuk pihak-pihak berkepentingan memberikan tafsiran masing-masing.

Siapa yang boleh mencalonkan? Siapa yang boleh melantik? Berapa jumlah sokongan diperlukan? Apakah kuorum? Apakah syarat notis mesyuarat? Bagaimana keputusan direkodkan? Siapa yang mengesahkan keputusan? Apakah mekanisme jika berlaku pertikaian? Dan, paling penting, ke mana pihak yang tidak bersetuju perlu membawa pertikaian itu?

Semua persoalan ini sepatutnya mempunyai jawapan yang jelas, bukan bergantung kepada siapa yang mentafsirnya. Bukan juga bergantung kepada siapa yang paling berpengaruh dan bukan bergantung kepada siapa yang mendakwa mempunyai tafsiran adat yang paling tepat. Inilah kepentingan kepastian undang-undang.

Dalam sesebuah negara yang mengamalkan Raja Berperlembagaan, kedudukan institusi Raja perlu dihormati. Pada masa sama, mekanisme yang mengawal pelaksanaan kuasa juga perlu jelas supaya institusi itu tidak terseret ke dalam pertikaian tafsiran yang berpanjangan.

Lebih lama sesuatu pertikaian berlangsung, lebih besar kemungkinan rakyat menerima pelbagai versi cerita. Pada satu pihak ada tafsiran A, pada pihak lain ada tafsiran B. Kemudian muncul tafsiran C berdasarkan amalan terdahulu. Selepas itu timbul pula persoalan mengenai kesahan mesyuarat, kuorum, notis, undian dan rekod keputusan.

Akhirnya, rakyat mungkin tidak lagi tahu mana satu sebenarnya undang-undang dan mana satu sekadar tafsiran. Keadaan seperti ini tidak baik untuk mana-mana institusi.

Justeru, cadangan untuk mewujudkan satu panduan nasional yang jelas bagi urusan berkaitan pelantikan dan penggantian ketua negara serta ketua negeri wajar dibincangkan secara serius oleh pakar perlembagaan, Majlis Raja-Raja, kerajaan Persekutuan dan kerajaan negeri.

Namun, panduan itu tidak semestinya bermaksud semua negeri mesti mempunyai proses yang sama. Itu mungkin bertentangan dengan realiti sejarah dan struktur perlembagaan negeri-negeri.

Yang lebih munasabah ialah mempunyai prinsip asas yang sama, manakala butiran tertentu boleh disesuaikan dengan perlembagaan dan adat setiap negeri.

Dengan kata lain, satu kerangka, tetapi tidak semestinya satu bentuk. Satu prinsip, tetapi masih menghormati keunikan negeri. Ini lebih praktikal daripada cuba menyeragamkan semua adat dan tradisi yang telah berkembang selama ratusan tahun.

Persoalan paling penting ialah, apabila adat dan tafsiran bertembung, siapa yang menjadi hakim terakhir? Jawapannya mestilah jelas, iaitu Perlembagaan dan undang-undang yang sah perlu menjadi rujukan utama.

Jika ada pertikaian mengenai maksud sesuatu peruntukan, biarlah ia diputuskan melalui mekanisme undang-undang yang tersedia, bukannya melalui pertarungan kenyataan antara satu pihak dengan pihak yang lain.

Institusi Raja tidak seharusnya menjadi mangsa kepada kekaburan prosedur. Kerajaan negeri juga tidak sepatutnya berada dalam keadaan terpaksa membuat keputusan apabila terdapat pertikaian mengenai siapa yang sebenarnya mempunyai kuasa.

Begitu juga rakyat tidak sepatutnya dibiarkan tertanya-tanya selama berbulan-bulan mengenai status sesuatu keputusan yang menyentuh institusi tertinggi negeri.

Peristiwa di Negeri Sembilan sepatutnya menjadi ruang untuk kita belajar, bukan sekadar mencari siapa yang salah. Jika terdapat kelemahan dalam prosedur, perbaiki. Jika terdapat kekaburan dalam peruntukan, jelaskan. Jika terdapat percanggahan antara amalan adat dengan proses perlembagaan, tentukan sempadannya. Jika terdapat ruang untuk tafsiran berbeza, wujudkan mekanisme yang membolehkan perkara itu diselesaikan dengan cepat.

Kita tidak boleh mengubah sejarah. Kita juga tidak perlu menghapuskan adat.

Tetapi kita boleh memperkemaskan sistem supaya pertikaian yang sama tidak berulang pada masa depan.

Institusi Raja ialah sebahagian penting daripada sejarah dan struktur negara ini. Sebab itu ia perlu dilindungi bukan sahaja daripada campur tangan politik, tetapi juga daripada kekeliruan prosedur.

Dalam soal pelantikan Raja, Yang di-Pertuan Besar atau Yang di-Pertuan Agong, rakyat tidak sepatutnya dipaksa memilih antara adat dan perlembagaan. Kedua-duanya boleh berjalan bersama. Tetapi apabila timbul pertikaian mengenai kesahan kuasa, perlembagaan mesti menyediakan jawapan yang terang, jelas dan tidak mudah diputarbelitkan.

Barangkali inilah masa yang sesuai untuk Malaysia menilai semula kerangka tersebut. Bukan kerana adat sudah tidak relevan, sebaliknya kerana adat terlalu penting untuk dibiarkan menjadi punca pertikaian yang berpanjangan.

Adat ialah warisan, manakala Perlembagaan ialah pedoman kuasa. Kedua-duanya boleh dihormati, tetapi sempadannya mesti jelas, supaya apabila berlaku kekosongan takhta, pertukaran atau pertikaian, negara tidak perlu menunggu sehingga pertikaian menjadi krisis sebelum mencari jawapan.

Jawapan itu sepatutnya sudah ada dalam undang-undang. – ND

Telegram: Nasional Daily

Facebook: Nasional Daily

TikTok: NasionalDaily

Whatsapp: NasionalDaily.com

Iklan: admin@nasionaldaily.com / sales@nasionaldaily.com / 012-9222001