Kemelut Negeri Sembilan: Undang-Undang, Bukan Pertarungan Maruah, Jadi Jalan Penyelesaian

Oleh: Editorial ND

PADA pandangan penulis, kemelut di Negeri Sembilan perlu diselesaikan melalui satu prinsip utama, iaitu memulihkan kestabilan pentadbiran negeri tanpa mengorbankan institusi adat, keluhuran undang-undang dan kepercayaan rakyat.

Penyelesaian baik bukanlah kemenangan mutlak mana-mana pihak, tetapi jalan keluar yang membolehkan semua pihak mempertahankan kedudukan masing-masing mengikut perlembagaan dan undang-undang, kemudian kembali menjalankan tanggungjawab kepada rakyat.

Terus terang, apabila perselisihan antara institusi negeri dengan kepimpinan kerajaan menjadi pertikaian terbuka, perkara paling berbahaya bukan sekadar siapa yang betul atau siapa yang salah.

Bahayanya ialah apabila setiap kenyataan dibalas dengan kenyataan, setiap tindakan ditafsirkan sebagai cabaran, dan penyokong kedua-dua pihak mula mengapi-apikan keadaan.

Akhirnya, isu yang sepatutnya diselesaikan melalui saluran rasmi bertukar menjadi pertarungan maruah, sedangkan rakyat hanya mahu kerajaan negeri berfungsi dengan baik.

Namun, untuk memberikan pendapat yang benar-benar jujur dan tidak memihak, kita mesti membezakan tiga perkara, iaitu apa yang benar-benar berlaku, apa yang diperuntukkan oleh undang-undang dan apa yang sekadar dakwaan atau tafsiran pihak berkepentingan.

Tanpa pemisahan itu, kita berisiko mencadangkan penyelesaian berdasarkan persepsi, bukannya fakta.

Berdasarkan perkembangan dilaporkan sehingga 17 Oktober 2026, pertikaian ini bukan lagi sekadar perselisihan antara Menteri Besar dengan Yang di-Pertuan Besar.

Ia sudah berkembang menjadi pertikaian mengenai kesahan tindakan di bawah Undang-Undang Tubuh Kerajaan Negeri Sembilan 1959, kedudukan Undang Yang Empat serta kuasa Dewan Keadilan dan Undang (DKU).

Pertembungan utamanya jelas, pihak Undang Yang Empat mendakwa tindakan menurunkan Tuanku Muhriz dan memilih Tunku Nadzaruddin dibuat mengikut peruntukan perlembagaan negeri.

Sebaliknya, DKU menegaskan dokumen 19 April 2026 itu tidak berperlembagaan dan tidak mempunyai kesan undang-undang. Kerajaan negeri pula telah menyatakan pendirian menyokong proklamasi tersebut.

Dalam keadaan begini, penulis tidak akan mengisytiharkan mana-mana pihak betul hanya berdasarkan kenyataan media, gelaran, kedudukan atau jumlah penyokong.

Dakwaan sesuatu tindakan sah tidak dengan sendirinya membuktikan tindakan itu sah. Begitu juga dakwaan tindakan itu tidak sah perlu dinilai berdasarkan peruntukan dan fakta yang berkaitan.

Pada hemat penulis, penyelesaian perlu bergerak melalui langkah-langkah berikut.

Pertama, hentikan pertarungan kenyataan dan bawa persoalan pokok ke saluran perundangan. Ini langkah paling penting. Kedua-dua pihak perlu bersetuju persoalan kesahan proklamasi 19 April 2026 mesti ditentukan melalui saluran perundangan yang berwibawa, bukannya melalui pertandingan kenyataan media atau pengisytiharan sepihak.

Pihak yang mempunyai kedudukan undang-undang untuk berbuat demikian perlu mendapatkan penentuan kehakiman daripada mahkamah yang mempunyai bidang kuasa, dengan persoalan perlembagaan dan adat yang berkaitan dikemukakan secara jelas.

Jika terdapat isu yang tidak boleh diputuskan oleh mahkamah, perkara itu juga perlu dikenal pasti secara terang, bukan dijadikan alasan untuk membiarkan krisis berpanjangan.

Antara persoalan yang perlu dijawab ialah apakah syarat dan prosedur sebenar di bawah Perkara 10 Undang-Undang Tubuh Kerajaan Negeri Sembilan 1959 untuk menamatkan kedudukan seseorang Yang di-Pertuan Besar?

Adakah pihak yang menandatangani proklamasi pada 19 April 2026 mempunyai kedudukan dan kuasa yang sah pada tarikh tersebut?

Apakah kesan undang-undang tandatangan Menteri Besar yang diperoleh kemudian, pada 3 Ogos 2026?

Sejauh manakah keputusan dan bidang kuasa DKU mempengaruhi kesahan tindakan tersebut?

Persoalan ini bukan perkara kecil. DKU dan Undang Yang Empat telah mengemukakan pendirian yang bercanggah, manakala kerajaan negeri turut menyatakan pendiriannya. Selagi persoalan asas itu tidak diselesaikan secara berwibawa, setiap pihak akan terus berpegang kepada tafsiran masing-masing.

Kedua, wujudkan tempoh bertenang tanpa mengetepikan undang-undang. Sementara proses perundangan berjalan, penulis mencadangkan satu persetujuan bertulis untuk menghentikan tindakan boleh memburukkan krisis, khususnya tindakan pentadbiran yang tidak dapat dipulihkan dan arahan bercanggah daripada pihak mendakwa mempunyai kuasa.

Ini bukan bermaksud semua pihak mesti mengalah atau mengakui pihak lawan betul. Tujuannya adalah untuk mengelakkan pertikaian institusi daripada melumpuhkan pentadbiran negeri.

Dalam tempoh ini, pegawai kerajaan perlu mendapat panduan bertulis jelas daripada pihak berkuasa undang-undang yang berkenaan. Mereka tidak sepatutnya dibiarkan memilih pihak berdasarkan tekanan, hubungan peribadi atau kebimbangan terhadap kedudukan masing-masing.

Pada masa sama, langkah ini tidak boleh dijadikan alasan untuk mengabaikan arahan yang sah atau melanggar peruntukan perlembagaan. Sebarang aturan sementara mesti mempunyai asas undang-undang yang jelas.

Ketiga, adakan rundingan tertutup yang dipandu pakar bebas, melibatkan wakil pihak-pihak berkepentingan, pakar perlembagaan, ahli undang-undang yang memahami adat Negeri Sembilan serta individu dipercayai oleh institusi adat.

Namun, rundingan itu perlu mempunyai batas yang tegas. Ia bukan medan untuk tawar-menawar mengenai siapa harus menjadi Yang di-Pertuan Besar atau siapa perlu meletakkan jawatan.

Perkara tertakluk kepada perlembagaan dan adat tidak boleh diputuskan semata-mata melalui kompromi politik.

Fokus rundingan sepatutnya tertumpu pada tiga perkara, iaitu mengenal pasti isu dipersetujui dan dipertikaikan, memastikan semua pihak memahami proses yang sah serta merangka tatacara untuk menerima dan melaksanakan keputusan yang berwibawa.

Jika rundingan gagal, proses perundangan mesti diteruskan. Jangan jadikan rundingan sebagai cara untuk menangguhkan penyelesaian tanpa penghujung.

Keempat, jangan jadikan rakyat dan penjawat awam mangsa pertelingkahan. Kerajaan negeri perlu memastikan urusan harian rakyat tidak terjejas. Perkhidmatan kesihatan, pendidikan, bantuan kebajikan, kelulusan perniagaan dan pelaksanaan pembangunan tidak sepatutnya menjadi mangsa pertikaian institusi.

Begitu juga penjawat awam. Mereka tidak wajar dipaksa menyatakan kesetiaan kepada mana-mana kem atau membuat keputusan berdasarkan tekanan politik. Mereka perlu diberikan arahan yang sah, jelas dan konsisten.

Penulis juga berpandangan semua pihak harus menghentikan penggunaan istilah yang boleh memburukkan keadaan sebelum fakta dan kedudukan undang-undang dipastikan.

Tuduhan serius perlu dikemukakan melalui saluran yang betul, bukan dijadikan bahan untuk mengerahkan penyokong.

Kelima, semua pihak mesti bersedia menerima keputusan yang tidak memihak kepada mereka. Inilah ujian sebenar kepada komitmen terhadap perlembagaan dan kedaulatan undang-undang.

Jika penentuan yang berwibawa memihak kepada satu pihak, pihak yang tidak bersetuju mesti menggunakan saluran rayuan atau mekanisme sah yang tersedia, bukannya meneruskan tindakan sepihak.

Jika terdapat kecacatan prosedur yang boleh diperbetulkan, pembetulan hendaklah dibuat mengikut undang-undang. Jika sesuatu tindakan diputuskan tidak sah dan tidak boleh dipulihkan, pihak berkaitan perlu menerima akibatnya.

Prinsip ini mesti terpakai kepada semua pihak tanpa mengira kedudukan, gelaran, pengaruh atau hubungan politik.

Siapa yang perlu mengalah? Jawapan jujur penulis ialah buat masa ini, penulis tidak akan meminta Tuanku Muhriz, Menteri Besar, Datuk Ismail Lasim atau Undang Yang Empat mengalah dari segi prinsip sebelum persoalan undang-undang dijelaskan.

Sebaliknya, penulis meminta semua pihak mengalah dalam satu perkara, iaitu hentikan tindakan yang memburukkan keadaan dan berikan ruang kepada penyelesaian yang sah.

Menteri Besar perlu memastikan tindakannya berada dalam batas kuasa yang diperuntukkan kepadanya. Institusi adat pula perlu memastikan setiap tindakan yang diambil mempunyai asas adat dan perlembagaan yang sah.

DKU juga perlu terus menjelaskan asas keputusan serta bidang kuasanya secara telus. Tiada sesiapa patut dikecualikan daripada penelitian hanya kerana kedudukannya.

Pada masa sama, rakyat perlu memahami, menghormati institusi diraja dan adat tidak bermaksud semua tindakan seseorang pemegang jawatan tidak boleh dipersoalkan dari sudut undang-undang.

Begitu juga, menuntut pematuhan kepada perlembagaan tidak boleh dijadikan alasan untuk menghina atau merendahkan institusi berkenaan.

Penulis tidak percaya krisis ini akan selesai hanya dengan satu kenyataan media, satu istiadat, satu pertemuan atau satu pihak menarik balik kenyataannya.

Selagi persoalan mengenai kesahan proklamasi, kuasa Undang Yang Empat dan kedudukan DKU belum mendapat penyelesaian yang berwibawa, ruang untuk pertikaian baharu akan terus terbuka.

Resolusi terbaik ialah menghentikan tindakan yang boleh meningkatkan ketegangan, mendapatkan penentuan undang-undang yang berwibawa, memperjelas kuasa setiap institusi dan memastikan semua pihak menerima hasil proses yang sah.

Negeri Sembilan mempunyai adat dan susunan institusi yang tersendiri. Keunikan itu sepatutnya menjadi asas kekuatan, bukan punca persengketaan yang berpanjangan.

Akhirnya, rakyat tidak sepatutnya dipaksa memilih kem atau menanggung akibat pertelingkahan yang mereka tidak mulakan. Mereka berhak mendapat pentadbiran yang stabil, institusi dihormati dan kepastian undang-undang terpakai kepada semua pihak.

Itulah pendirian penulis, bukan mempertahankan individu tertentu, bukan menolak institusi tertentu, tetapi mempertahankan prinsip tiada penyelesaian yang benar-benar kukuh jika kesahannya masih dipertikaikan dan tiada pihak bersedia menerima keputusan yang sah. – ND

Telegram: Nasional Daily

Facebook: Nasional Daily

TikTok: NasionalDaily

Whatsapp: NasionalDaily.com

Iklan: admin@nasionaldaily.com / sales@nasionaldaily.com / 012-9222001